Het wapen dat wild kattenkruid inzet tegen insectenvraat, heeft een onbedoeld bijeffect: menig poezenbrein slaat ervan op hol.

 

Als een haai die bloed ruikt en zich op zijn prooi stort, werpt de massamoordenaar van de achtertuin zich blindelings op een ogenschijnlijk doodnormaal plantje: wild kattenkruid, ofwel Nepeta cataria. Wat volgt heeft echter meer weg van de knuffeldood dan een bloedbad; ruim twee derde van de katten randt de enigszins naar munt ruikende plantjes zo ongeveer aan, alsof betoverd of onder invloed van een afrodisium. De soortstoevoeging cataria, ofwel kat, komt niet uit de lucht vallen.

 

Obsessie
Aan die obsessie kunnen katten zelf overigens weinig doen. De in de plant aanwezige stof nepetalacton kietelt receptoren bij de neus en activeert zo dezelfde neurale pathway als seksferomonen doen. Terwijl de stof eigenlijk bedoeld is als chemisch schild die herbivore insecten zoals bladluis afschrikt.


Om meer inzicht te krijgen in de evolutionaire geschiedenis van nepetalacton, dook een groep biologen in het genoom van wild en blauw kattenkruid (N. catara en N. mussinii) en een verwante soort, hysop (Hyssopus officinalis). Hun conclusie: het vermogen van planten uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae) om zogeheten vluchtige iridoïden te produceren, waaronder nepetalacton, evolueerde niet één, maar twee keer (Science Advances, 13 mei).

 

Sleutelgen
Zo verloor de gezamenlijke voorouder van deze familie, waartoe ook basilicum, oregano, rozemarijn, citroenmelisse en munt behoren, zo’n 55 tot 65 miljoen jaar geleden een sleutelgen voor iridoïden-productie. Maar zo’n 20 miljoen jaar geleden herstelde Nepeta de familietraditie en verscheen er een gen waarmee een nieuwe biochemisch pathway voor de productie van nepetalacton op poten kon worden gezet.


Niet alle planten uit het genus Nepeta – wiens naam terugvoert op de Etruskische stad Nepete ten noorden van Rome, tegenwoordig bekend als Nepi – zijn even aantrekkelijk voor katten. Vooral het in Nederland vrij zeldzame wild kattenkruid doet de hoofden op hol slaan. Niet te verwarren met blauw en grijs kattenkruid, die in menig achtertuin en tuincentrum te vinden zijn.