Naar het museum of theater gaan kan even niet, maar gelukkig zijn er voor biologen nog genoeg films, boeken en podcasts te bewonderen. Een greep uit het aanbod.

 

Kerstcadeau voor vogelaars met een sterke maag  

 

DE SMAAK VAN REIGER
Peter Müller (samensteller)
Paperback, 184 pagina’s, 19,95 euro


‘Als eten ligt de zwaan gevoeliger – begrijpelijk, vanwege de schoonheid, maar veel andere dieren in het kerstdinerspectrum doen weinig onder in esthetiek: haas, hert, fazant, allemaal prachtig’, beschrijft uitgever en vogelliefhebber Peter Müller. Een zwanenmaaltijd stond onder meer sinds 1384 vast op het menu van genootschap de Zwanenbroeders, waar schilder Jeroen Bosch lid van was. Een niet te oude zwaan smaakt lekker: ‘mager, sappig, met een lichte wildsmaak (meer eend dan gans).’ De smaak van reiger is zeker geen kookboek, maar ‘een verkenning van een omstreden cultuurfenomeen, aan de hand van achttien onthutsende voorbeelden, van aalscholver tot zwartkop’. Typisch een kerstcadeau voor biologen en vogelaars met een sterke maag. 

 

‘Zo zien evolutiebiologen de wereld’

 

THE SELFISH GENE
Rutger Vos, in gesprek met Norbert Peeters
Podcast, Radio Horzelnest (aflevering 12), 122 minuten

 

‘De mens is geen kers op de kosmische taart, eindpunt van de evolutie, of auteur van zijn eigen leven. Maar evenals andere organismen is hij een waggelende wegwerprobot, die zijn leven in de waagschaal legt voor het overleven van zijn genen.’ Dat is volgens Radio Horzelnest , podcast van het Leidse Studium Generale, de kernboodschap van The Selfish Gene (1974) van Richard Dawkins, ‘een klassieker uit de biologiebibliotheek’. Naturalis-evolutiebioloog en bio-informaticus Rutger Vos is extreem positief over het boek: ‘een feest van herkenning’ dat ‘nog steeds prima weergeeft hoe evolutiebiologen de wereld zien’. Hij bespreekt het ondoelmatige van evolutie, zelfzuchtig en altruïstisch gedrag, kin - en groepsselectie, evolutionair stabiele strategieën en memen. Af en toe een kritische noot was welkom geweest. The selfish gene is de laatst verschenen aflevering van Radio Horzelnest, die meer afleveringen rond biologische onderwerpen heeft: over Darwins wormenboek , botanisch illustreren, Wallacea , Insectenrijk en de stamboom van de mens. 

 

Intiem portret van een octopus

 

MY OCTOPUS TEACHER
Pippa Ehrlich, James Reed (regie), Craig Foster (voice-over)
Netflix Original, 85 minuten

 

Het is een verrassende opzet voor een natuurdocumentaire: filmmaker Craig Foster probeert zijn overspannenheid van zich af te schudden door een jeugdhobby – duiken – op te pakken en sluit in het Zuid-Afrikaanse kelpwoud vriendschap met een octopus. De af en toe zweverige overpeinzingen van Foster, die zich weer onderdeel van de samenleving gaat voelen door allerlei eigenschappen aan zijn nieuwe vriend toe te dichten, zijn wellicht niet aan iedereen besteed. Maar daar valt absoluut doorheen te kijken, want de onderwaterbeelden in deze netflixdocu maken alles goed. Foster schiet een intiem portret van zijn octopus, die hij maandenlang volgt. Van schelpenbal tot statige dame: de octopus laat zich in talloze fascinerende verschijningen zien. Terwijl ze jaagt, terwijl ze bijna sterft aan een afgebeten arm en terwijl ze een partner vindt en zich opoffert voor het nageslacht. Het is van een ontroerende schoonheid, die door de opzet van de film hard binnenkomt.

 

Laatste noodkreet aan de mens

 

A LIFE ON OUR PLANET
Steven Price (samensteller), David Attenborough (voice-over)
Netflix Original, 83 minuten

 

Zoals verwacht zit de film van David Attenborough vol prachtige beelden van het leven op deze planeet, maar dit keer vergezeld van een dringende boodschap. Met zijn 93-jarige leeftijd heeft Attenborough de schoonheid van de natuur letterlijk voor zijn ogen zien verdwijnen. Hij noemt het de grootste fout van de mensheid en confronteert de kijker gedurende de film met harde cijfers die de afgelopen 93 jaar dramatisch zijn veranderd. Met zijn herkenbare en doortastende manier van spreken weet Attenborough de kijker te overtuigen van de noodzaak van zijn verhaal: zijn drang om de mens nog een laatste keer wakker te schudden, is voelbaar. Hij noemt de film zijn getuigenis en visie voor de toekomst, waarbij hij afsluit met een sprankje hoop: de mens kan zijn fout nog recht zetten, mits er nu gehandeld wordt. Attenborough geeft hiervoor verschillende voorbeelden, waaronder innovaties van Nederlandse boeren om zo veel mogelijk plantaardig voedsel op een klein oppervlak te verbouwen.

 

Intrigerende nachtbeelden

 

 

NIGHT ON EARTH
Edmund Butt (samensteller), Samira Wiley (voice-over)
Netflix Original, 6 afleveringen (40-52 minuten)

 

Voice-over Samira Wiley klopt de makers van Night on Earth tamelijk vaak op de borst over de high-tech-camera’s die het nachtleven van dieren zichtbaar maken, maar toegegeven: het is ook vrij briljant. Met name de aflevering over ‘steden die nooit slapen’ biedt verrassende beelden; van pompoen stelende elanden met Halloween in Alaska tot luipaarden die honden uit flatgebouwen plukken in Mumbai. Maar ook het gedetailleerde verslag van de nachtelijke strubbelingen van een met zuurstoftekort bedreigde garnaal in een rotspoeltje intrigeert absoluut. Zo biedt elke aflevering – compleet bevroren, maar toch levende boskikkers! Glow-in-the-dark-koraal! – pareltjes die het bekijken zeker waard zijn.

 

Covid-19 in bredere context

 

 

BESMET!
Amito Haarhuis (presentatie)
Podcastserie Rijksmuseum Boerhaave, 6 afleveringen (37-42 minuten)

 

De podcastserie Besmet! maakt onderdeel uit van de gelijknamige tentoonstelling van Rijksmuseum Boerhaave en richt zich op de uitbraak van besmettelijke ziektes. Wetenschappers vergelijken de huidige covid-19-pandemie met uitbraken uit het verleden, zoals polio of Q-koorts. De hedendaagse problemen worden in een bredere context geplaatst, waardoor de luisteraar indirect wat kan opsteken van de lessen uit het verleden. Daarnaast geeft de podcastserie een stem aan verschillende perspectieven op epidemieën en schept zo met enkel audio toch een beeld van alle betrokkenen. Denk aan een wetenschapster die op de hielen wordt gezeten bij het ontwikkelen van een vaccin, een filosoof die een kritische blik werpt op de maatschappelijke impact van een pandemie, de eerste Nederlandse covid-19-patiënt en zijn familie, maar ook een geëmotioneerde geitenboer die zijn dieren moest ruimen na een Q-koorts-uitbraak. De afleveringen geven hierdoor naast informatieve inzichten ook stof tot nadenken en discussie.