Bionieuws

Nomen est Omen

IJdele vaandrager

Vogel van het Jaar: de kievit. Foto: Andreas Trepte

Vanelles vanelles

En de Vogel van het Jaar 2016 is geworden: de kievit! Dat maakten Vogelbescherming Nederland en Sovon bekend. Een twijfelachtige eer voor de bekende weidevogel, want het gaat slecht met de kievitstand in Nederland. Jaarlijks neemt de broedstand af met zo'n 5 procent. In 2013 was nog ongeveer de helft van de broedaantallen van 1990 aanwezig.

In 2009 schreef Bionieuws onderstaande Nomen est Omen over de kievit.

Waar in Nederland het rapen van het eerste kievitsei al als een kleine misdaad geldt, doen de Fransen niet moeilijk over een paar kieviten meer of minder. Maar liefst 10 procent van de overwinterende kieviten zou er neergeschoten worden om gebakken of in een pastei op een Franse feestdis te eindigen. Een beetje zonde van alle miljoenen die Nederland in het behoud van het lieflijke weidevogeltje pompt, vond PvdA-kamerlid Jacobi. Op 18 april 2009 stelde ze er verontruste Kamervragen over aan minister Verburg.

Die antwoordde dat het niet vreselijk slecht gaat met de kievit: ondanks een achteruitgang in de jaren tachtig leven er nog tussen de 5 en 8 miljoen exemplaren in Europa. Wel beloofde ze de kievitenvangst eens bij haar Franse collega aan te kaarten.

De kieviten zelf zijn zich onbewust van de politieke strijd die zich boven hun bepluimde koppen afspeelt. Aan die pluim danken ze waarschijnlijk ook hun naam, Vanellus vanellus, zegt kievitexpert Kees Roselaar van het Zoölogisch Museum Amsterdam. Vanellus zou afgeleid zijn van vannus, Latijn voor waaier of vaantje. Zelfs voor leken is het niet moeilijk te bedenken waarom: de kievit is de enige Europese steltloper met een fors ontwikkelde kuif aan het achterhoofd. Die steekt als een wapperend vaantje ongeveer 7 centimeter achter zijn schedel uit, licht Roselaar toe.

Daarmee diskwalificeert hij een andere fraaie naamsverklaring, namelijk dat vanellus zou afstammen van het Latijnse vanus, dat ijdel betekent. ‘IJdeltuitje’ noemde Coomans de Ruiter de vogel dan ook in zijn etymologische vogelboek uit 1947. Latere auteurs namen deze uitleg over en ook op internet duikt die nu her en der op. Waarom de kievit ijdel zou zijn, melden de bronnen niet.

Zijn dubbele naam dankt de vogel aan de prioriteitsregel in de nomenclatuur. Linnaeus beschreef de soort in 1758 onder de naam Tringa Vanellus (met twee hoofdletters). Tringa was in Linnaeus’ indeling een zeer breed geslacht en omvatte talloze steltlopers. In 1760 maakte Brisson een apart geslacht voor de kieviten onder de naam Vanellus. Vandaar dat de soort nu Vanellus vanellus heet.