Bionieuws

Mens & Maatschappij

Niet klaar voor biotechrevolutie

Verbeelding van het genoom-editing systeem Crispr-Cas9. Jennifer Doudna/UC Berkeley

De Trendanalyse Biotechnologie 2016 luidt de noodklok: verouderde wetgeving en ethiek kunnen niet uit de voeten met de technologische omwenteling.

‘Het lijkt alsof er een dijkdoorbraak is geweest van technologische ontwikkelingen. Die versterken elkaar omdat ze op elkaar ingrijpen. Wetenschappers zeggen wel vaker dat iets urgent is, maar dat is nu echt het geval’, aldus Frans Brom, voorzitter van de projectcommissie die de Trendanalyse Biotechnologie 2016 samenstelde en op 14 juni aanbood aan staatssecretaris Sharon Dijksma van Infrastructuur en Milieu.

De Trendanalyse beschrijft internationale biotechnologische trends plus de daarbij horende kansen en ethische dilemma’s voor de Tweede Kamer. Het rapport is een gezamenlijke publicatie van de Commissie Genetische Modificatie, de Gezondheidsraad en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. In 2004, 2007 en 2009 verscheen ook een Trendanalyse. Brom doelt met de ‘dijkdoorbraak’ vooral op de snelle inburgering van grootschalig sequensen en gene-editing met Crispr-Cas9.

Crispr
Het in kaart brengen van bijvoorbeeld een menselijk genoom kost nog maar 1500 euro, en het wijzigen van genen in bacterie, plant, dier of mens is met Crispr heel eenvoudig geworden. Die twee technieken stimuleren op hun beurt andere technologieën, zoals gentherapie, dna-diagnostiek, personalised medicine, plantenverdeling en synthetische biologie. ‘Misschien is dit wel de laatste Trendanalyse Biotechnologie’, zegt Brom. 'Biotechnologie integreert steeds meer in andere onderzoeksvelden en sectoren; het is mainstream technologie geworden, en komt steeds minder apart te staan.’

Genoomscan
Elke techniek biedt nieuwe mogelijkheden, maar roept ook nieuwe vragen op. Zo gebruiken steeds meer Nederlandse ziekenhuizen exoom-sequenstechnieken, waarbij alle genen van kinderen met ernstige aangeboren afwijkingen in kaart worden gebracht. Het levert snellere en betere diagnostiek, maar roept ook vragen op over privacy en het gebruik van erfelijke informatie. Een genoomscan zegt namelijk niet alleen iets over de patiënt, maar ook over de familie; soms komen er medische risico’s uit naar voren die familieleden liever niet weten. De biotechnologie is bovendien zo ver dat het mogelijk is om families definitief te verlossen van ernstige erfelijke ziekten, maar kiembaangentherapie roept nog veel discussie en bezwaren op.


‘Een groot deel van het beleid
en de regels is gebaseerd op
kennis en definities uit de
vorige eeuw’

Ook de landbouw kan profiteren van nieuwe biotech-gereedschappen. Met Crispr is het mogelijk om snel de erfelijke eigenschappen van planten te wijzigen. Zo’n ingreep laat verder geen sporen na, waardoor de vraag rijst of zo’n plant op dezelfde manier op risico’s moet worden beoordeeld als klassiek genetisch gemodificeerde gewassen.

Gemodificeerd
Eigenlijk hebben samenleving en politiek geen antwoord op de technologische revolutie, signaleert de Trendanalyse Biotechnologie. Nog altijd wordt biotechnologie benaderd met ideeën over het verschil tussen genetisch gemodificeerd en niet-genetisch gemodificeerd. Maar nieuwe technieken laten dat onderscheid helemaal verdwijnen. Brom: ‘Een groot deel van het beleid en de regels is gebaseerd op kennis en definities uit de vorige eeuw. Toen was dat onderscheid heel belangrijk. Er is geen tijd te verliezen om na te denken over hoe we met die nieuwe technieken verder kunnen en tegelijkertijd de veiligheid kunnen regelen waar het nodig is.’

Staalkaart
‘Dit rapport is een staalkaart van de laatste ontwikkelingen en die gaan ontzettend snel en harder dan menigeen tot voor kort dacht’, zegt staatssecretaris Dijksma. Ze wil hierover een breed debat, onder meer met de nieuwe website www.consultatietrendanalyse.nl. De reacties die daar worden verzameld, neemt het ministerie mee in de officiële beleidsreactie op de Trendanalyse, die eind dit jaar verschijnt. ‘Dit nieuwe beleid moet een proces van onderop zijn’, zegt Dijksma. ‘We moeten dit debat echt maatschappelijk maken.’