Bionieuws

Nomen est Omen

​Onpartijdige parasiet op reis

Vakantiegangers die deze zomer Thailand aandoen, doen er verstandig aan zich culinair enigszins te beperken. Wetenschappers raden consumptie van de lokale specialiteit koi pla sterk af. In deze gehakte rauwe vis met citroensap kan namelijk een parasiet verborgen zitten die bij de lokale bevolking schrikbarend vaak leverkanker veroorzaakt: Opisthorchis viverrini, in het Nederlands te vertalen als de Zuidoost-Aziatische rivierbot.

Wel om te smullen – voor biologen althans – is de levenscyclus van deze hermafrodiete trematode. Die begint met de eitjes, in zoetwater opgenomen door zoetwaterslakjes. In deze slakjes volgt een aseksuele reproductiestap, die uiteindelijk resulteert in kleine larfjes genaamd cercaria, die de slak weer verlaten en op zoek naar een tweede gastheer.

Erg kritisch zijn ze niet: meer dan twintig vissoorten kunnen in deze fase als gastheer fungeren. De larfjes kapselen zich in de vis in in een soort cyste en blijven in ruste tot de ultieme gastheer is bereikt: een zoogdier.

Ook in deze fase toont O. viverrini zich weer veelzijdig: de Bengaalse tijgerkat is de natuurlijke gastheer, maar bij gebrek daaraan voldoen ook mensen, honden en katten die zo dom zijn rauwe vis te consumeren. De soortstoevoeging viverrini verwijst naar de gastheer waaruit de worm het eerst werd geïsoleerd: Felis viverrus – Viverridae is de familienaam van de civetkatachtigen. De geslachtsnaam komt van de Griekse woorden opistho en orchis, die respectievelijk achter en testikel betekenen. Dit is een verwijzing naar de bouw van deze platwormen, waarbij de testikels in het achterlichaam liggen.

De besmettingspercentages kunnen hoog oplopen: bij een onderzoek uit 1965 bleek 60 procent van de Thaise katten geïnfecteerd. Bij mensen zijn lokaal besmettingspercentages tot 80 procent vastgesteld. Zoogdieren met een lichte besmetting vertonen geen symptomen, maar bij oplopende parasietenaantallen treedt opisthorchiasis op, met symptomen als diarree en koorts. Zorgwekkender is echter dat de worm een eiwit uitscheidt dat lijkt op een menselijk groeihormoon. In 2009 leverde een internationale onderzoeksgroep in Plos Pathogens bewijs dat dit eiwit leverkanker kan veroorzaken.

Naast het eiwit produceren de platwormen ook honderden eitjes per dag, als ze eenmaal zijn opgegeten door een zoogdier en zich voor tientallen jaren in lever of galkanaal vestigen. Wanneer de eitjes via de ontlasting worden uitgescheiden, kan de platwormreis opnieuw beginnen.

Dit artikel verscheen in Bionieuws 12 van 2015