
Nieuw onderzoek toont aan dat de bacteriesoort Bacillus subtilis in staat is een klein groepje cellen weg te schieten wanneer de hele kolonie zich in levensgevaar bevindt. Zo spreidt de soort zijn kansen, in de hoop elders een nieuwe kolonie te stichten.
Bacteriën blijken een select groepje cellen weg te kunnen schieten wanneer de hele kolonie ten onder dreigt te gaan. Dit doen zij bijvoorbeeld bij een tekort aan voedingsstoffen, in de hoop dat de gelukkige inzittenden van de ‘schietstoel’ in betere oorden de kolonie voort kunnen zetten.
Een team van microbiologen uit San Diego en Barcelona trof dit bijzondere laatste redmiddel aan bij de soort Bacillus subtilis, zo schrijven zij 7 juli in Nature Microbiology. Coauteur Gürol Süel spreekt in een persbericht van ‘een noodcapsule die de gemeenschap wegschiet wanneer zij aanvoelt dat ze in de problemen zit’.
De bacteriën lanceren de noodcapsule vanuit een biofilm: een eencellige laag van de micro-organismen omgeven door slijm, waarmee ze zich kunnen vasthechten aan oppervlakten zoals rotsen en rioolpijpen. Andere soorten kunnen op deze manier ook vast blijven plakken aan de huid, tanden of darmen van mensen.
Het was al bekend dat bacteriën onder stressvolle omstandigheden, zoals bij een voedseltekort of antibioticakuur, het slijm van de biofilm kunnen laten oplossen om zo uit elkaar te vallen. Hierdoor kan elke cel voor zichzelf proberen een veilig nieuw onderkomen te vinden. De noodcapsule stelt de kolonie echter in staat haar kansen te spreiden: mochten omstandigheden ineens weer opklaren, kan zij alsnog voortbestaan als biofilm.
Puistachtige uitstulpingen
Onder een microscoop met genoeg resolutie om losse cellen te onderscheiden, zagen de onderzoekers hoe er puistachtige uitstulpingen vormden – en openbarstten – aan de buitenzijde van de biofilms. Dat gebeurde pas toen de onderzoekers de toevoer van koolstof- of stikstofrijke nutriënten aan banden legden.
Ook vonden zij dat de kolonie zich in twee groepen opsplitste wanneer het in levensgevaar verkeerde: een grote groep aan elkaar gelinkte cellen die de biofilm bij elkaar houden, en een kleine groep beweeglijke cellen die het voortbestaan van de gemeenschap moest waarborgen.
De microbiologen ontdekten dat wanneer B. subtilis een voedseltekort waarneemt, de bacterie lange ketens van het biomolecuul poly-γ-glutaminezuur aanmaakt, die een dicht netwerk vormen. Dit netwerk kan wel meer dan duizendmaal zijn eigen gewicht aan water opnemen, waardoor het als een dorstige spons opzwelt. Een groepje uitverkoren bacteriën schaart zich voor de uitdijende massa, en wordt zo de kolonie uitgeperst – de wijde wereld in.
Kwallenbeten
Dat de bacteriesoort juist dit biomolecuul gebruikt om soortgenoten weg te schieten is opvallend: kwallen, die tot een compleet ander taxonomisch domein behoren, gebruiken exact dezelfde tactiek om hun giftige netelcellen af te vuren die verantwoordelijk zijn voor kwallenbeten.
De vondst heeft wellicht ook nog een praktische toepassing: bacteriële biofilms zijn beter bestand tegen antibiotica dan losse bacteriën, en vormen dus een gezondheidsrisico. Beter begrip van hoe deze door slijm omgeven koloniën overleven, kan wetenschappers helpen nieuwe methoden te ontwikkelen om deze toch de kop in te drukken. Zo lieten de auteurs al zien dat wanneer de bacteriën te veel poly-γ-glutaminezuur produceren, de biofilm te snel opzwelt en de hele slijmlaag uit elkaar kan barsten.
