Het is de zeereis die het wonderlijke diepzeeleven en de mariene biologie op de kaart zette, maar onbedoeld ook exploitatie van oceanen verder aanjoeg. Op 24 mei 1876, bijna 150 jaar geleden, landde het Britse onderzoekschip en stoom-driemaster HMS Challenger in bij Portsmouth na de eerste oceanografische expeditie rond de wereld. Een epische, drieënhalf jaar durende reis van 70 duizend zeemijlen, ruim drie keer de wereld rond, waarbij zo’n vijfhonderd diepzeepeilingen en driehonderd sleepnetinventarisaties zijn uitgevoerd en bijna vijfduizend nieuwe soorten planten en dieren zijn ontdekt. In The Wake of HMS Challenger tekent de Amerikaanse ecohistoricus Gillen D’Arcy Wood de erfenis op van deze legendarische expeditie aan de hand van dertien vondsten op de route: tien mariene soorten, één slijmerige spooksoort en de ontdekking van mangaanknollen en de Challengerdiepte (11 kilometer onder de zeespiegel). Dit levert fascinerende verhalen op over de oceanografie, mariene biologie en wetenschapshistorie, maar ook over de manier waarop de mensheid omgaat met natuurlijke hulpbronnen. D’Arcy Wood noemt het Challenger’s paradox: ‘Door de diepzee toegankelijk te maken voor de wetenschap, openden natuuronderzoekers van de Challenger tevens nieuwe mogelijkheden voor grondstoffenwinning en winst.’ Hun pionierswerk aan zeestromingen, temperatuurmetingen, kartering van sedimenten en open zee en het gebruik van sleepnetten maakte olieboringen, trawlvisserij en diepzeemijnbouw mogelijk.
De Challenger-expeditie diepte letterlijk een schat aan informatie over de diepzee en oceanen op, die is gepubliceerd in vijftig geïllustreerde rapporten, maar opende ook een doos van Pandora. D’Arcy Wood ziet de expeditie als een opmaat naar ‘industrialisatie van de oceanen en zelfs van klimaatverandering zelf’ en ‘onderdeel van de grote imperialistische smet op de negentiende eeuw’. Een zware boodschap, luchtig en toegankelijk opgedist aan de hand van dertien vondsten en met oog voor de inzet van de betrokken pioniers op de Challenger, zoals de Schotse onderzoeksleiders Charles Wyville Thomson en John Murray, maar ook de ijverige jonge Duitse Rudolf von Willemoes-Suhm. De laatste ontdekte de eerste blinde diepzeekreeft (nu: Willemoesia leptodactyla), beschreef als eerste de complete levenscyclus van een eendenmossel (Dosima fascicularis) en kreeg als 28-jarige bij Tahiti een zeemansgraf, omdat hij te lang op dek in zeeschuim had gezeten en stierf aan de infectie met een vleesetende bacterie.
Het boek staat vol met zulke bijzondere ontdekkingen en avonturen. Een ervan betreft de ontmaskering van de spooksoort Bathybius haecklii, door de gerenommeerde Britse zoöloog Thomas Huxley in leven geroepen als een slijmerige oerspons en levend bewijs dat complex leven in zee is ontstaan. Slijm was er genoeg, maar nergens trof de Challenger daarin levende sporen aan van deze alom omarmde ‘oersoort’. Dat gold nog wel voor de iconische diepzeeglasspons Euplectella aspergillum, het venusmandje, in Japan geliefd als symbool van eeuwige liefde en huwelijksgeschenk omdat er soms garnaaltjes in opgesloten zitten. Vissers op het Filipijnse eiland Cebu leverden de expeditieleden dozijnen venusmandjes, maar al twee jaar na hun bezoek was de soort daar verdwenen. Decimering of dreigende uitsterving door overexploitatie of vervuiling is een terugkerend thema in de opgediende verhalen over een brokkelster, foraminifeer, koraal, zeepaardje, tweekleppige en Japanse zalmsoort. ‘Gunstige’ uitzonderingen zijn het Sargassumzeewier, die nu zelfs massaal ligt te rotten op Caribische stranden, de soepschildpad en de octopus. Octopussen kwamen juist massaal voor tijdens de Challenger-expeditie, omdat toen juist sprake was van grootschalige overexploitatie en afslachting van hun natuurlijke vijanden: tandwalvissen en zeeolifanten. Dat inktvissen (en kwallen) nu weer in opmars zijn heeft volgens D’Arcy Wood helaas ook een platvloerse reden: ‘ze profiteren van de menselijke voorkeur voor vis.’
The Wake of HMS Challenger
How a Lengandary Victorian Voyage Tells the Story of Our Oceans’ Decline
Gillen D’Arcy Wood
$ 29,95, e-boek $ 20,97