Afgelopen najaar won de natuurdocumentaire Een gemeenschap van leven de publieksprijs van het Wildlife Film Festival Rotterdam, waar de film op 8 en 9 november in première ging. Met een score van 4,9 uit 5; de hoogste score ooit op het festival. Een publiekslieveling dus. Dat terwijl de eikenprocessierups, die een centrale rol speelt in de documentaire, over het algemeen niet bepaald geliefd is. Het is dan ook niet terecht om Een gemeenschap van leven neer te zetten als een film over enkel de eikenprocessierups.
Veel meer gaat de film over de eik als ecosysteem en de relatie tussen mens en natuur. De filosofische inslag wordt met name verzorgd door ecofilosoof Matthijs Schouten, die in een gesprek met filmmaker Rik van der Linden naast een majestueuze eik vertelt over verschillende zienswijzen: van de mens als kroon van de schepping tot een mystieke relatie met de natuur. Tegen het einde van de film pleit Schouten voor afschaffing van het woord natuur. Dat houdt immers onterecht een onderscheid tussen mens en natuur in stand.
Door filosofische gespreksfragmenten te ondersteunen met prachtige macrobeelden of af te wisselen met nuchtere scènes, zoals een beheerder die rupsnesten uit een boom zuigt, blijft de documentaire toegankelijk in plaats van zweverig. De beelden zetten op een prettig concrete manier aan tot reflectie. De bestrijder toont het ene denkbeeld over mens en natuur, de insectonderzoeker een ander.
Langzaam wordt duidelijk dat keiharde bestrijding van de eikenprocessierups a) geen zin heeft, en b) niet wenselijk is. Weghalen van nesten verstoort het ecosysteem. Dat systeem beter in balans brengen door natuurlijke vijanden te stimuleren lijkt op de lange termijn effectiever. Bovendien: wie zijn wij om te bepalen dat het leven van een rups van ondergeschikt belang is, alleen maar omdat rupsbrandharen voor overlast kunnen zorgen? Overlast die nota bene grotendeels door de mens zelf is gecreëerd, door met eikenlanen snelwegen voor de processierups aan te leggen. Terwijl zulke plekken voor natuurlijke vijanden van de rups vaak geen geschikt leefgebied vormen.
Leren samenleven met de eikenprocessierups lijkt het devies. De Vlaamse onderzoeker Kathleen Verstraete weet in de film sympathie op te wekken voor de rups. Ze neemt twijgjes met eipakketjes mee naar huis, om de levenscyclus van de rupsen te volgen. Angst is volgens haar onnodig; pas na drie keer vervellen krijgen de rupsen brandharen en tot die tijd zijn ze veilig te bestuderen. Ook Naturalis-entomoloog Aglaia Bouma spreekt in de documentaire vol liefde en fascinatie over alle insecten die op eikenbomen leven.
Toch roept de film het meest verwondering op door de macrobeelden van ontpoppende rupsen, vechtende vliegend herten en eileggende nachtvlinders. Dat eikenbomen een complete gemeenschap van leven herbergen komt zo goed in beeld. Nu is de vraag nog of de mens van die gemeenschap onderdeel wil uitmaken, of zichzelf daar liever los van ziet. Dat de meningen daarover verschillen wordt pijnlijk duidelijk in het afsluitende beeldfragment van de film: een wagen die biologische bestrijdingsmiddelen in een grote boog over eikenbomen heen spuit en daarmee het leven van alle soorten rupsen onmogelijk maakt.
Een gemeenschap van leven
Regisseur: Rik van der Linden
Bekijk op tinyurl.com/eengemeenschapvanleven of zie tinyurl.com/filmvertoningen voor openbare vertoningen.