Onderzeese stroomkabels voegen nieuwe prikkels toe aan de leefwereld van haaien en roggen. Annemiek Hermans onderzocht de effecten.
‘Met een lamp eronder kun je het dier in het ei zien bewegen. Dat is zoiets bijzonders, om het begin van zo’n leven te zien.’ Vooral de experimenten met embryo’s van stekelroggen maakten indruk op Annemiek Hermans. Al vanaf ongeveer een derde van hun ontwikkeling kunnen ze elektromagnetische velden waarnemen. ‘Toen dacht ik echt: wauw, hoe ver kan zintuiglijke waarneming gaan waar wij helemaal geen weet van hebben?’
Hermans promoveerde op 28 augustus aan Wageningen University & Research, met Tinka Murk als promotor, op de invloed van elektromagnetische velden rond stroomkabels op haaien en roggen. ‘Ze kunnen die velden waarnemen en gebruiken ze om hun weg te vinden, voor interactie met soortgenoten, voor de liefde, maar ook om prooien te vangen. Waar eerst alleen natuurlijke signalen waren, zijn nu ook allemaal onnatuurlijke signalen. Het sensorische landschap verandert.
Magnetometer
‘Onze eerste stap was gewoon meten op zee: waar zijn ze nou eigenlijk aan blootgesteld?’ Eerst sleepten de onderzoekers daarvoor een magnetometer achter een boot. Later bleek dat meten op het land ook kon, omdat zeewater magneetvelden niet beïnvloedt.
Met de gemeten veldsterktes stelde Hermans hondshaaien en stekelroggen bloot aan elektromagnetische velden. Grote effecten zoals vermijding of aantrekking bleven uit. Wel zwommen volwassen hondshaaien bij een gelijkstroomveld 25 procent minder. Bij stekelroggen veranderde het zwemgedrag eveneens, waarbij mannetjes en vrouwtjes verschillend reageerden.
Bij embryo’s waren de effecten opnieuw anders. Blootgestelde stekelroggen bewogen veel vaker in hun ei, terwijl ze normaal verstarren als ze via elektromagnetische signalen een mogelijke predator waarnemen. ‘Je zit dus in je ei en kunt nergens heen. Je kunt nog niet naar buiten kijken, maar je kunt voelen of er iemand aankomt die jou wil opeten. Hoe handig is dat? Dan is het opvallend dat de blootgestelde embryo’s juist veel meer bewogen: zo verbruiken ze ook sneller de energie die ze in dat ei hebben meegekregen.’ De gevolgen waren niet eenduidig: blootgestelde hondshaaien kwamen gemiddeld groter uit het ei, stekelroggen juist kleiner.
Flinke hap
Hermans noemt de effecten ‘subtiel’, maar daarmee niet automatisch onbelangrijk. ‘Als je een keer een kabel tegenkomt en daardoor vertraagt, is dat misschien niet zo erg. Maar als je straks tientallen kabels tegenkomt en je doet dat iedere keer, kan het wel een flinke hap uit je tijd- en energiebudget nemen.’ Tegelijk vond ze met e-dna aanwijzingen dat haaien en roggen windparken blijven gebruiken. Doordat daar niet gevist mag worden, kunnen zulke gebieden ook voordelen bieden. ‘Je moet naar het gehele plaatje kijken.’
Het onderzoek ontstond uit Hermans’ werk bij adviesbureau Witteveen+Bos. In milieueffectrapportages zag ze elektromagnetische velden vaak afgedaan als: weinig bekend, zal wel meevallen. ‘Ik belde Murk op met de vraag waarom niemand dat onderzocht. Het antwoord: waarom doe je het niet zelf?’
Zes jaar later vindt Hermans het vooral jammer dat het onderzoek klaar is. Naast haar advieswerk blijft ze één dag per week onderzoek doen. ‘Ik identificeer me echt met een haaienonderzoeker zijn. Dus ik moet mezelf een beetje herijken.’