
Een vroege landplant blijkt een mechanisme te hebben waarmee het fotosynthese-enzym Rubisco zichzelf organiseert in CO₂-concentrerende structuren. Dat kan helpen om fotosynthese in gewassen efficiënter te maken.
Een vroege landplant blijkt een ingebouwde oplossing te hebben voor een bekend probleem in de fotosynthese. Onderzoekers laten zien dat gewoon hauwmos een afwijkende kleine subunit van het enzym Rubisco bezit die ervoor zorgt dat het enzym samenklontert in zogeheten pyrenoïden: chloroplaststructuren waarin CO₂ lokaal wordt geconcentreerd. Zulke structuren kunnen de efficiëntie van koolstoffixatie verhogen. De vondst, beschreven in Science van 5 maart, kan een nieuwe route bieden om CO₂-concentrerende mechanismen in landbouwgewassen te introduceren.
Tekortkoming
Rubisco – ribulose-1,5-bisfosfaat-carboxylase-oxygenase – is het enzym dat CO₂ vastlegt tijdens de fotosynthese. Het heeft echter een bekende tekortkoming: naast CO₂ kan het ook zuurstof binden. Daarbij ontstaat fotorespiratie, een proces waarbij energie verloren gaat en eerder vastgelegde koolstof deels weer vrijkomt. Veel fotosynthetiserende organismen hebben daarom mechanismen ontwikkeld om de lokale CO₂-concentratie rond Rubisco te verhogen.
Microcompartimenten
In veel algen gebeurt dat via pyrenoïden, vloeistofachtige structuren in de chloroplast waarin grote aantallen Rubisco-moleculen dicht opeengepakt liggen. In zulke microcompartimenten kan de CO₂-concentratie tientallen keren hoger worden dan in de omgeving. Daardoor reageert Rubisco vaker met CO₂ en minder met zuurstof. Het inbouwen van zo’n CO₂-concentrerend mechanisme in C3-gewassen geldt daarom al langer als een mogelijke manier om fotosynthese en opbrengst te verbeteren.
Groene alg
Tot nu toe leek de vorming van zulke condensaten afhankelijk van aparte ‘linker’-eiwitten die Rubisco-moleculen aan elkaar koppelen. In de groene alg Chlamydomonas reinhardtii vervult bijvoorbeeld het eiwit EPYC1 die rol. Zulke linkers binden aan structuren op Rubisco die in algen voorkomen, maar in landplanten ontbreken. Daardoor werken deze systemen doorgaans niet met het Rubisco van hogere planten en is het moeilijk ze rechtstreeks over te zetten naar gewassen.
STAR
De onderzoekers beschrijven nu een ander mechanisme in gewoon hauwmos (Anthoceros agrestis), de enige landplanten waarin pyrenoïden zijn beschreven. Dat maakt ze evolutionair interessant: ze staan dichter bij hogere planten dan algen, maar hebben wel een vergelijkbaar CO₂-concentrerend systeem.
In het genoom van A. agrestis vonden de onderzoekers vijf genen voor de kleine Rubisco-subunit (RbcS). Eén daarvan codeert voor een variant met een extra stuk eiwit aan het uiteinde, ongeveer honderd aminozuren lang. De onderzoekers noemen dit verlengde deel de sequestration associated region, kortweg STAR.
Eenvoudiger
Volgens Roberta Croce, hoogleraar biofysica van fotosynthese aan de Vrije Universiteit Amsterdam en niet betrokken bij de studie, is dat een verrassende vondst. ‘Tot nu toe dacht iedereen dat je aparte linker-eiwitten nodig had om Rubisco te laten samenklonteren’, zegt ze. ‘Hier blijkt dat een aangepaste kleine subunit van Rubisco zelf hetzelfde effect kan hebben. Dat maakt het concept van zo’n CO₂-concentrerend systeem in planten een stuk eenvoudiger.’
In de STAR-extensie zitten korte aminozuurpatronen die zich kunnen vouwen tot zogenoemdecoiled coils: spiraalvormige structuren waarmee eiwitten vaak aan elkaar binden. Die functioneren vermoedelijk als een soort moleculaire haak, waarmee Rubisco-moleculen elkaar vastgrijpen en zich tot een condensaat organiseren.
Experimenten
Dat mechanisme testten de onderzoekers met verschillende experimenten. Fluorescentiemicroscopie laat zien dat RbcS-STAR zich ophoopt in de pyrenoïde van A. agrestis. Wanneer alleen de STAR-extensie tot expressie wordt gebracht, ontstaan in de chloroplast eveneens kleine eiwitclusters. Biochemische experimenten laten daarnaast zien dat de extensie meerdere eiwitmoleculen aan elkaar kan koppelen, terwijl mutaties in de coiled-coilstructuur dat proces verstoren. Cryo-elektronenmicroscopie laat bovendien zien dat deze kleine subunitvariant daadwerkelijk wordt ingebouwd in het Rubisco-complex.
Het mechanisme blijkt ook in andere planten te werken. Wanneer de onderzoekers RbcS-STAR tot expressie brengen in een nauw verwant hauwmos zonder pyrenoïden, beginnen Rubisco-moleculen daar eveneens condensaten te vormen. Ook in Arabidopsis thaliana leidt expressie van de extensie tot de vorming van structuren in de chloroplast waarin Rubisco geconcentreerd is.
Extra koolstoffixatie
Volgens Croce vormt dat een belangrijke eerste stap richting het nabouwen van zulke systemen in planten. ‘Als je de CO₂-concentratie rond Rubisco verhoogt, kan dat in theorie tientallen procenten extra koolstoffixatie opleveren’, zegt ze.
Toch is het huidige resultaat volgens Croce nog maar een begin. ‘In algen werkt zo’n systeem alleen omdat er ook mechanismen zijn die CO₂ actief naar de pyrenoïde brengen en daar weer vrijmaken vlak bij Rubisco. Zonder die extra componenten kan het CO₂ gewoon weer wegdiffunderen. Alleen Rubisco samenbrengen is dus niet genoeg. Je moet ook zorgen dat het CO₂ precies daar terechtkomt.’
Dat neemt volgens haar niet weg dat het onderzoek een solide basis legt voor vervolgwerk. ‘Ze laten niet alleen zien dat het werkt, maar ook waarom het werkt’, zegt ze. ‘Dat maakt het een sterke studie.’
