Herstellende weefsels

Deel

Credit: Rawpixel

Hoe zet je het lichaam ertoe aan om weefsels te herstellen? Dat is de vraag waar het Nederlandse onderzoeksconsortium Drive-RM zich de komende tien jaar op stort. Daarmee bouwen ze aan regeneratieve therapieën, van in het lab gekweekte implanteerbare nieren tot zelfherstellende harten.


Als een axolotl zijn ledematen, kaken of zelfs ruggenmerg verliest, groeien die gewoon weer aan. Het is een vorm van weefselregeneratie waar wij als mens alleen nog maar van kunnen dromen. Al hoeft dat niet altijd zo te blijven. 


Afgelopen jaar klonk het startsignaal voor het NWO Summit-onderzoeksconsortium Drive-RM. Deze verzameling wetenschappers van verschillende Nederlandse universiteiten en instituten zal de komende tien jaar werken aan de ontwikkeling van regeneratieve geneeskunde: materialen en technieken die weefsels en organen helpen te herstellen. Denk bijvoorbeeld aan slimme materialen die samenwerken met de omliggende cellen om weefsels te bouwen – ze reageren en passen zich aan, tot het lichaam ze als ‘eigen’ ziet. 


De centrale systemen waar de onderzoekers zich op richten zijn het hart, bloedvaten, de nier, het bot en kraakbeen. ‘We willen steeds beter begrijpen hoe regeneratieve processen werken en dat niet alleen in gezonde maar ook zieke omstandigheden’, zegt nefroloog Marianne Verhaar van het UMC Utrecht, leider van het Drive-RM project. ‘Daarvoor kijken we onder andere hoe regeneratie in de natuur plaatsvindt. Daarnaast gaan we uitzoeken hoe we de interactie tussen mens en materiaal kunnen sturen naar een therapie die echt voor patiënten werkt.’


Nierimplantaat
Met haar eigen onderzoeksgroep richt Verhaar zich op betere behandelingen voor nierpatiënten. Door de toenemende vergrijzing komt nierfalen steeds vaker voor. Momenteel gelden dialyse of een niertransplantatie als enige oplossing, maar deze gaan vaak gepaard met complicaties. Om deze problemen te voorkomen, focussen Verhaar en collega’s op het beter begrijpen van nierziekten, nierschade en herstel. Verhaar: ‘Door eerder in te kunnen grijpen en regeneratie te bevorderen, hopen we uiteindelijk de ontwikkeling van nierfalen te vertragen of voorkomen.’


Verhaar werkt met haar groep aan de ontwikkeling van een bio-artificiële implanteerbare nier. De afgelopen jaren ontwikkelden de onderzoekers technieken om mini-nieren, ook wel nierorganoïden, te kweken in het lab uit nierweefsel of zelfs uit urine van patiënten. Momenteel bestuderen ze de interactie tussen deze nierorganoïden en verschillende materialen, om uiteindelijk implanteerbare nieren op maat te maken. ‘Het hoeft er niet uit te zien als een nier, maar moet wel werken als een nier’, zegt Verhaar. ‘We gebruiken de mini-nieren ook als ziektemodel om ziekte- en regeneratieprocessen in de nier te bestuderen.’


Het uitgroeien van de mini-nieren tot therapeutisch inzetbare bio-artificiële nieren voor patiënten blijft de grote uitdaging. Om dit te bereiken, bestuderen de onderzoekers op verschillende manieren hoe de mini-nieren het beste te sturen zijn om alle functies uit te voeren die nodig zijn. ‘Als eerstvolgende stap gaan we samen met andere onderzoekers binnen Drive-RM bekijken hoe we met biofabricatietechnieken, zoals het 3D-printen van weefsels, cellen in de nierorganoïden beter op de plek kunnen krijgen waar we ze willen’, zegt Verhaar. ‘Hiervoor kijken we onder andere naar hun interactie met de omliggende matrix en met bloedvaten. Het mooie van het consortium is dat we door de verschillende samenwerkingen veel van elkaar kunnen leren en steeds verder komen.’

Nierorganoïden vormen een belangrijk onderzoeksmodel bij bestudering van ziekte- en regeneratieprocessen. Credit: Fjodor Yousef Yengej / Hubrecht Institute

Inspiratie
Waar een deel van het consortium zich focust op de nier, richten anderen zich op het hart. Jeroen Bakkers, cardiogeneticus aan het Hubrecht-instituut en lid van de stuurgroep van Drive-RM, laat zich daarbij inspireren door regeneratieprocessen uit de natuur. Met zijn groep bestudeert hij de zebravis, een klein tropisch visje met wonderbaarlijke eigenschappen. ‘Een zebravis kan heel veel organen, waaronder het hart, regenereren’, zegt Bakkers. ‘Als je een deel van het hart weghaalt, zeg maar tot dertig procent, dan groeit dat in twee maanden tijd weer helemaal terug in zijn oorspronkelijke vorm en functie.’


Wij mensen hebben maar één orgaan dat zichzelf kan herstellen, namelijk de lever. Maar wanneer het hart beschadigd raakt, bijvoorbeeld door een hartinfarct, gaan soms miljoenen cellen verloren. Die cellen worden niet opnieuw aangemaakt, omdat het hart geen stamcellen bevat. Bakkers wil daarom kijken of het regeneratieproces van de zebravis te vertalen is naar een zoogdierenhart. Hiervoor onderzoekt hij met zijn groep welke cellulaire signaalroutes in de zebravis betrokken zijn bij het herstellen van het hart. 


‘Op dit moment weten we dat de hartspiercellen van een zebravis zichzelf kunnen reprogrammeren’, zegt Bakkers. ‘De cellen die net naast het gebied van de schade liggen, gaan terug in ontwikkeling en ‘de-differentiëren’ naar een embryonale hartspiercel om vanuit daar weer te delen naar nieuwe cellen die terug matureren. Dit gebeurt los van stamcellen, maar komt door de capaciteit van de cellen om terug te keren naar een stap van waaruit ze opnieuw kunnen differentiëren.’


Met single cell transcriptomics-technieken bestuderen de onderzoekers de verschillen in transcriptie in de hartspiercellen van zebravissen en muizen met een geïnduceerd hartinfarct. Hierbij botsten ze al op een specifiek gen dat tot expressie kwam in de zebravis tijdens het regeneratieproces. ‘Toen we dit gen via een virus in het hart van een muis met een hartinfarct injecteerden, zagen we verschijnselen van regeneratie’, zegt Bakkers. ‘De hartspiercellen gingen weer delen, wat normaal in een zoogdierenhart niet gebeurt, en de hoeveelheid littekensweefsel verminderde.’


Bakkers hoopt dit soort mechanismen uiteindelijk ook in patiënten met hartschade door een infarct toe te kunnen passen. ‘We hebben een soort van gentherapie voor ogen, waarbij je meerdere van dit soort factoren lokaal in het hart injecteert, waarna het zichzelf gaat herstellen. Dat wil je natuurlijk op een veilige manier doen, waarbij de cellen op een gegeven moment ook weer stoppen met delen. Op weg daarnaartoe werken we nu in het consortium aan de vertaalslag naar humane cellen. Hierbij kijken we met in vitro 3D-organoïden of we humane hartspiercellen kunnen aanzetten tot delen.’

Microscopische opname van hartspiercellen uit een zebravishart dat bezig is met regeneratie. Credit: Phong Nguyen / Hubrech Institute

Materiaalgedreven
Ook biomaterialen uit het lab kunnen het lichaam helpen om zichzelf te herstellen. Carlijn Bouten, cardiovasculaire regeneratie-expert van de Technische Universiteit Eindhoven en lid van de stuurgroep van Drive-RM, richt zich op materiaalgedreven regeneratie van het hart. Zo ontwikkelde haar onderzoeksgroep een synthetische, afbreekbare hartklepprothese die het lichaam verleidt om een nieuwe, gezonde hartklep aan te maken op de plek van implantatie. ‘In de afgelopen twintig jaar hebben we heel veel gegevens gegenereerd over regeneratie met biomaterialen’, zegt Bouten. ‘Daar zijn we nu een grote gegevensbank voor aan het ontwikkelen, waar onderzoekers met behulp van AI uit kunnen tappen.’


Met het consortium wil Bouten meer focussen op de patiënt. ‘Wat we voorheen in onze studies hebben gezien waarbij we een hartklep of bloedvat implanteerden, is dat de werking ervan niet enkel aan het materiaal lag maar met name aan de patiënt die het materiaal ontving’, zegt Bouten. ‘Het gaat echt om een co-creatie tussen implantaat en patiënt, waarbij het lichaam het nieuwe implantaat maakt.’


De Eindhovense groep bestudeert dit soort processen op weefselniveau. ‘Een van de dingen die we nu gaan doen, is om al onze kennis over biologische signaalroutes, weefselgroei en remodelering in een computermodel te stoppen. Dit model moet dan kunnen voorspellen hoe een patiënt reageert op een implantaat in het eerste jaar of twee na implantatie, en hoe het dit omvormt.’


Hiermee willen de onderzoekers implantaten ontwerpen die gepersonaliseerd zijn voor de patiënt of ziekte. ‘We bouwen aan een soort van ontwikkelingslus, waarbij we experimenten, dierproeven, preklinisch werk en computermodellen met elkaar verbinden om materiaalgedreven implantaten te verbeteren’, zegt Bouten. ‘Misschien ziet een hartklepprothese er straks niet meer uit als een hartklep, maar zal deze omdat we weten hoe het ding gaat remodeleren toch geschikt zijn voor de patiënt. Ons onderzoek gaat dus niet meer zozeer om het type materiaal, maar het implantaat als geheel.’   


Patiëntgericht
Volgens Bouten is de grote uitdaging in het consortium om alle verzamelde informatie bij elkaar te krijgen en daar correcte voorspellingen mee te maken. Bouten: ‘Dat je kunt zeggen: voor een botimplantaat heb je dit materiaal nodig, en voor een bloedvat moet je dat gebruiken, enzovoort.’ 


Om sneller tot de nodige informatie te komen, willen de onderzoekers robotica inzetten. ‘We hebben al heel veel verschillende condities getest in voorgaande studies, bijvoorbeeld om organoïden in een bepaalde toestand te krijgen of om een bepaalde functie op te wekken’, zegt Verhaar. ‘Met robotica kunnen we bepaalde onderdelen in deze gang van zaken automatiseren en grotere screens doen om stappen naar voor te zetten.’


En wat hopen de onderzoekers tegen het einde van het consortium bereikt te hebben? ‘Ik zou wel heel erg gelukkig zijn als we over tien jaar een therapie in patiënten hebben kunnen testen om significant herstel aan het hart te geven na een hartinfarct’, zegt Bakkers. ‘De grote uitdaging is om dit efficiënt genoeg te maken.’ 


Bouten voorziet zelfs een gespecialiseerde kliniek voor regeneratieve therapieën: ‘Het is misschien ambitieus, maar we willen echt naar de patiënten toe gaan.’ Verhaar vult aan: ‘Als nefroloog zie ik dagelijks patiënten met nierziekten waarvoor de behandelingsmogelijkheden beperkt zijn. Met ons onderzoek naar materiaalgedreven regeneratie werken we toe naar daadwerkelijke behandelingen voor patiënten.’

Lees nu ook