Dit is een aflevering in de voorloper van de rubriek 5 vragen: QED. In deze rubriek stond één vraag centraal. 

Veel kerstbomen eindigen in de eerste week van het nieuwe jaar als groenvuil. Kan er een nieuwe boom groeien vanuit een oude tak, en is herhaling van dat proces dan eindeloos mogelijk?

Wie na de feestdagen van plan was om takken van de oude kerstboom af te knippen en in water te laten wortelen, krijgt slecht nieuws van Hans van Roon, beheerder van de naaldbomentuin Stichting Pinetum Blijdenstein in Hilversum. ‘Naaldhout stekken is echt knap lastig’, meent hij: ‘Dat komt omdat wortelvorming in het algemeen lastiger gaat bij naaldbomen dan bij loofbomen.’

Veel geduld
Ondanks het alom bekende kerstliedje, is het vaak een spar die opgetuigd en wel de woonkamer siert in de decembermaand, geen den. Professionele boomkwekers telen de soorten die men het meest als kerstboom gebruikt – nordmannspar (Abies nordmanniana), Servische spar (Picea omorika) en fijnspar (Picea abies) – volgens hem daarom vrijwel uitsluitend uit zaad. Enten, waarbij de vermeerderaar een stukje van de ene plant aan een ander vastmaakt, gebeurt ook wel eens. ‘Een spar stekken is alleen weggelegd voor ware liefhebbers met heel veel geduld. Dat geldt trouwens ook voor dennen. Omdat een boom zonder wortelkluit niet erg lang meegaat, is de slagingskans bij een kerstboom vrijwel nihil’, aldus Van Roon.

Het is dus niet mogelijk om dezelfde kerstboom jarenlang als een familie-erfstuk van generatie op generatie door te geven – door telkens een twijgje te laten uitgroeien tot een nieuwe winterse blikvanger. Erg jammer, maar hoe zit dat dan bij boomsoorten die zich gemakkelijker laten stekken?

Verwonding
Veel planten regenereren van nature uit kleine fragmentjes, zoals knollen, wortelstokken of afgebroken takken. Dat is mogelijk doordat plantcellen in staat zijn terug te keren naar een ongedifferentieerde toestand om vervolgens opnieuw verschillende typen weefsel te kunnen vormen. Stekken verwondt de plant, waardoor aan de snijrand ongedifferentieerde cellen ontstaan. Na verwonding vormt een plant, grotendeels aangestuurd door interacties tussen verschillende planthormonen, nieuwe wortels of scheuten. De hormoonbalans bepaalt bovendien dat er soms op ongebruikelijke plaatsen nieuwe organen ontstaan, zoals wortels aan een stengel bij stekken, waarna één enkel takje kan uitgroeien tot een complete boom (Plants, 2021).

Herprogrammering
In die zin functioneert een stek als een soort herprogrammering van de fysiologische leeftijd: de cellen van het stekje bevinden zich opnieuw in een ‘jeugdige’ ontwikkelingsfase, ook al kwam de originele tak van een oude moederboom. De genetische leeftijd – het aantal jaren dat het genoom heeft bestaan sinds de plant uit zaad opkwam – loopt bij stekken daarentegen wel door. Geslachtelijke voortplanting wist de genetische ouderdomssporen van de ouderplanten grotendeels, maar bij ongeslachtelijke vermeerdering gebeurt dat minder volledig. Mutaties in het dna van lichaamscellen die een boom over de jaren opstapelt, blijven door stekken deels behouden (Evolutionary Applications, 2022). Langdurige ongeslachtelijke vermeerdering van bijvoorbeeld fruitbomen kan hierdoor samenhangen met verminderde vitaliteit of beperkte groei, maar ook juist tot verhoogde opbrengst of extra sappige vruchten.

‘Een boom keer op keer stekken kan voor zeer lange tijd’, weet Van Roon. ‘Ik zie geen reden waarom dat niet voor eeuwig zou zijn. Sommige plantensoorten weten zich millennia lang ongeslachtelijk in leven te houden.’ Niet elk takje is overigens even geschikt als stek, waarschuwt hij: ‘In het pinetum staat een zeldzame conifeer, jaren geleden gegroeid uit een laaghangende tak van een oerbosboom. Zonder ladder was een topscheut plukken destijds onmogelijk. Deze boom groeit nauwelijks verticaal en wil alleen maar over de grond kruipen: dat zit er genetisch nu eenmaal in.’

Dwarse vragen van leerlingen?

Mail uw vragen naar redactie@bionieuws.nl.