
Aan de hand van cameravalbeelden omtrent de Russische bezetting van de Oekraïense Tsjernobylzone in 2022, analyseren Europese onderzoekers de effecten van gewapend conflict op diergedrag. De conclusie: schrik verandert door oorlog in doodsangst.
Een team van wetenschappers uit verschillende Europese landen beschrijft 18 juni in Science hoe wilde zoogdieren reageerden op de Russische bezetting van de nucleaire vervreemdingszone rondom Tsjernobyl in Oekraïne, in februari 2022. Omdat oorlogszones gevaarlijk en moeilijk toegankelijk zijn voor onderzoekers, is er over het algemeen weinig bekend over de ecologische impact van gewapende conflicten. Een bestaand netwerk van cameravallen stelt de auteurs in dit geval in staat om diergedrag voor, tijdens en na de invasie met elkaar te vergelijken, evenals met dezelfde periode het jaar ervoor.
Omdat de exclusiezone rondom de kerncentrale al decennialang grotendeels is verlaten door mensen, herbergt de regio grote zoogdiersoorten als herten, elanden en lynxen. Wanneer Russische troepen het gebied in en rond Tsjernobyl gedurende ruim een maand innemen en nadien weer verlaten, ontstaat dan ook een unieke mogelijkheid om de invloed van oorlogsgeweld op wilde dieren te bestuderen.
Strijdkrachten
Met hulp van Oekraïense strijdkrachten, die het gebied ontruimen en beveiligen, verzamelen de auteurs gegevens van meer dan dertig lokale cameravalstations. De camera’s – initieel bedoeld ter monitoring van de Europese lynx – waren continu actief tussen januari en mei 2022; voor, tijdens en na de bezetting door Rusland. Om voor seizoensgebonden veranderingen te compenseren, vergelijken de onderzoekers de beelden met cameravalwaarnemingen van onder meer deze zelfde stations in de overeenkomstige maanden van 2021.
In totaal nemen ze veertien wilde en gedomesticeerde zoogdiersoorten waar; van elf soorten zijn voldoende gegevens beschikbaar voor analyse. Het onderzoeksteam bekijkt activiteitspatronen overdag en ’s nachts. Ze koppelen deze vervolgens aan twee indicatoren van oorlogsgeweld in het gebied: satellietbeelden van thermische afwijkingen – veroorzaakt door bijvoorbeeld bombardementen – en conflictintensiteit, gebaseerd op onder andere beschietingen, luchtaanvallen en troepenbewegingen.
Veel zoogdiersoorten blijken hun gedrag snel te hebben aangepast aan de oorlogsomstandigheden in de vervreemdingszone. Vooral de nachtelijke activiteit veranderde tijdens de Russische inval: reeën, edelherten, vossen en elanden lieten zich ’s nachts aanzienlijk minder vaak zien dan in dezelfde periode in 2021. Hazen vertoonden juist het tegenovergestelde en waren vaker actief in de nacht.
Opvallend genoeg registreerden de auteurs op dagen met meer militaire activiteit sommige soorten minder vaak, en andere juist meer. Ook de reactie van dieren op locaties met permanente menselijke aanwezigheid was soortspecifiek. De onderzoekers zagen lynxen en vossen er relatief vaak, terwijl wilde zwijnen en wasbeerhonden vooral wegbleven van dergelijke plekken. Al met al concluderen de auteurs dat het gewapende conflict leidde tot een nieuw angstlandschap, waarbij dieren mensen niet langer enkel als verstoring zagen, maar ook als een potentiële dodelijke bedreiging.

