Schimmels zijn afbrekers, bouwers, ziekteverwekkers en stille regisseurs van kringlopen. De tentoonstelling Fungi: Anarchist Designers laat bezoekers niet alleen naar die veelzijdigheid kijken, maar trekt hen een wereld in waarin de menselijke blik even niet vanzelfsprekend centraal staat.

Een tentoonstelling over schimmels in een architectuurmuseum roept al snel een voorspelbaar beeld op: mycelium als bouwmateriaal met duurzame bakstenen of isolatiepanelen. Inmiddels is dat discours zo vaak verteld dat het bijna sleets begint te raken. Des te verrassender is Fungi: Anarchist Designers in het Nieuwe Instituut in Rotterdam, waar niet zozeer de mens die met schimmels bouwt centraal staat, maar de schimmel zelf als ontwerper en drijvende kracht achter ecosystemen.

Die verschuiving van perspectief werkt goed, juist omdat de tentoonstelling zich ontvouwt in een reeks ruimtes met elk een eigen thematiek en sfeer. Elke zaal voelt als een andere wereld, met een eigen logica en zintuiglijke ervaring.

Kwetsbare monoculturen
De eerste zaal is licht, bijna klinisch, en introduceert vooral de veelzijdigheid van schimmels. Geen eenduidig verhaal, maar een caleidoscoop aan voorbeelden: van beschimmelde keukens en voedselresten tot een ziekenhuisbed waarin pathogene schimmels oplichten onder ultraviolet licht. Elders laten beelden van aangetaste maiskolven zien hoe kwetsbaar monoculturen zijn voor schimmelziekten. De rode draad is dat schimmels overal ingrijpen – in landbouw, in huizen, in de zorg – en zich weinig aantrekken van menselijke orde. Tegelijkertijd wisselen kunst en wetenschap elkaar soepel af. Teksten worden niet geschuwd, zijn opvallend toegankelijk en weten de aandacht vast te houden, iets wat in musea met veel tekst zelden écht goed lukt.

Schimmels ontregelen
In de tweede zaal slaat de sfeer om. Het daglicht verdwijnt, de ruimte wordt donker en het geluid verandert. Een continu gekras en geknaag – afkomstig van houtborende kevers, zoals de letterzetter – vult de zaal. Hier staat afbraak centraal: schimmels en insecten die hout en plantenmateriaal ontleden en zo voedingsstoffen vrijmaken. Wat in de eerste zaal nog een veelzijdig maar relatief onschuldig palet leek, krijgt hier een rauwere lading. Schimmels ontregelen, vernietigen en maken opnieuw ruimte.

Radioactief
Midden in die duistere ruimte ligt een installatie die dat proces een onverwachte wending geeft. Bezoekers kunnen neerstrijken op zachte, organische vormen op de grond, in een cirkelvormige opstelling. Om hen heen hangen witte, doekachtige panelen die als een halfopen cilinder naar beneden vallen en enigszins wortel- of schimmelachtig aandoen – alsof je onder de grond ligt. Op een scherm daarboven verschijnen beelden van wroetende wilde zwijnen. De uitleg is even simpel als verontrustend: schimmels nemen in gebieden rond Tsjernobyl radioactief cesium op, dat via paddenstoelen in de voedselketen belandt. Wilde zwijnen blijken daardoor nog altijd verhoogde stralingswaarden te hebben. Door die fysieke opstelling – liggend, afgeschermd, kijkend naar boven – wordt de bezoeker onderdeel van die onzichtbare kringloop.

Partners
In de derde zaal keert het licht terug. Grote ramen laten daglicht binnen en de toon wordt opener, bijna optimistisch. Hier verschuift de aandacht naar samenwerking en opbouw. Schimmels verschijnen als partners: in het microbioom van mens en dier, maar ook in symbiotische systemen zoals die van termieten en hun schimmeltuinen. Waar de eerste zaal vooral liet zien hoe alomtegenwoordig schimmels zijn, en de tweede hoe destructief ze kunnen zijn, toont deze ruimte hun rol als bouwers van complexe, levende systemen.

Die opbouw – afbreken, ontregelen en vervolgens weer opbouwen – geeft de tentoonstelling haar samenhang. Fungi: Anarchist Designers laat zien dat schimmels als actieve spelers ecosystemen vormgeven. Door bezoekers van zaal naar zaal in een andere wereld onder te dompelen, wordt die boodschap niet alleen uitgelegd, maar ook ervaren. Voor biologen zal niet alles nieuw zijn, maar juist de manier waarop kunst en wetenschap hier zo naadloos in elkaar grijpen, maakt de tentoonstelling bijzonder geslaagd.

Fungi: Anarchist Designers
Het Nieuwe Instituut, Rotterdam
t/m 9 augustus
18 euro, gratis met museumjaarkaart