Foto: ImageSelect / ANP Jeroen Jumelet
Volgens ‘nieuw peerreviewed onderzoek’ kan de uitstoot van stikstof omhoog naar 1 mol per hectare per jaar. BBB-minister Femke Wiersma was in juichstemming, maar bleek al snel selectief kersen te plukken.
‘Minister Wiersma breekt stikstofslot open. Hoop gloort voor duizenden boeren en bouwprojecten’, kopte de BoerBurgerBeweging 14 februari op haar website. Met een nieuw onderzoek in de aanslag, meende de landbouwminister genoeg onderbouwing te hebben om de ‘rekenkundige ondergrens’ voor stikstof te verhogen naar 1 mol, ofwel 14 gram per hectare per jaar. Duizenden bedrijven en projecten hebben dan geen vergunning meer nodig.
Wiersma zwaaide even met de ‘gepeerreviewde’ bevingen van Arthur Petersen, hoogleraar wetenschap, techniek en beleid in Londen. Maar het bleek al snel een dode mus: het RIVM en verschillende wetenschappers namen direct afstand van de bewering dat haar voorstel om de stikstofregels te versoepelen wetenschappelijk is onderbouwd. ‘Al met al wekt het kabinet zo de indruk selectief te shoppen in de wetenschap, en aan te sturen op een zo gunstig mogelijke uitkomst voor het plan dat Wiersma toch al had,’ resumeert dagblad Trouw.
Het zal niet de eerste keer zijn dat mensen of organisaties selectief winkelen of cherrypicken in de wetenschap om hun eigen argument kracht bij te zetten. Van corona en de werking van vaccins, tot de rol van de mens bij klimaatverandering en biodiversiteitsverlies: ‘kersenplukkers’ mengen zich in vrijwel alle maatschappelijke debatten. Bionieuws maakt een rondgang langs een aantal opmerkelijke voorbeelden.
Rik Leemans, bioloog, emeritus hoogleraar milieusysteemanalyse in Wageningen en medeauteur IPCC-rapporten van 2007 en 2014
‘Dit heeft alle kenmerken van cherrypicking, een conclusie van een enkele wetenschapper die je goed uit komt gebruiken om je eigen stokpaardje te berijden. Grappig genoeg doet het me denken aan de hockeystick-grafiek van Michael Mann over klimaatopwarming die in de beleidssamenvatting van een van de eerste IPCC-rapporten stond. Daar gingen klimaatsceptici toen helemaal op los, want toen was dat nog de eerste en enige studie. Die is later veelvuldig bevestigd. Daarom focust het IPCC tegenwoordig op betrouwbaarheid en consensus. Onderzoeksresultaten worden steeds betrouwbaarder als er meer studies, liefst vanuit verschillende methodes en disciplines, dezelfde kant uitwijzen. Een Forum voor Democratie-kamerlid ging ooit vol op het orgel en citeerde een zin uit een IPCC-rapport waarin stond dat het weer niet extremer was geworden. Deze zin kwam uit een regionaal hoofdstuk en was met veel onzekerheden omgeven die het kamerlid gemakshalve maar wegliet. Het hoofdstuk over extremen dat vol stond met studies die juist wezen op toegenomen weerextremen, negeerde hij. De context doet er dus toe! Eén bureaustudie over onzekere ondergrenzen weerlegt niet een bulk aan publicaties dat stikstofdepositie de natuur schaadt. En hoezo peerreviewed? Zolang een studie niet is gepubliceerd, kan die niet beoordeeld en aangevochten worden.’
Lawrence Jones-Walters, programmadirecteur natuurinclusieve transities bij Wageningen Universiteit
‘Behalve cherrypicken zie je in Nederland ook dat wetenschappelijke bevindingen in debatten over biodiversiteitsbehoud af en toe als subjectieve meningen worden behandeld. Bijvoorbeeld rond de Oostvaardersplassen, waar publieke verontwaardiging ontstond vanwege de hoge sterftecijfers onder grote herbivoren tijdens strenge winters. Hoewel ecologische studies voor minimaal menselijk ingrijpen pleitten, leidden publieke protesten en politieke druk tot meer beheersmaatregelen. Publiek sentiment en politieke invloed lijken wetenschappelijke aanbevelingen in biodiversiteitsbeheer dus te kunnen overschaduwen.
‘Cherrypicken zie je bijvoorbeeld bij regeringen, zoals de vorige regering van Bolsonaro in Brazilië. Volgens sommige onderzoekers kan grote stukken land reserveren voor natuurbehoud de lokale economie schaden en inheemse gemeenschappen verdringen. Bolsonaro gebruikte die argumenten om zich te verzetten tegen internationale natuurbehoudsverbintenissen.
‘Ondanks de sterke wetenschappelijke consensus over de noodzaak van biodiversiteitsbehoud is er ook in Noordwest-Europa verzet ontstaan tegen de 30×30-doelstelling (30 procent van land en zee beschermd voor 2030). De Europese Volkspartij betoogde bijvoorbeeld dat natuurherstel schadelijk zou zijn voor boeren en voedselzekerheid, ondanks bewijs van voordelen voor landbouw op de lange termijn. Nederland stemde tegen de natuurherstelwet, terwijl 75 procent van de Nederlandse burgers voor is. Er lijkt een kloof te zijn tussen het publieke sentiment, de wetenschappelijke meerderheid en politieke acties.’
Wieger Wamelink, ecoloog en auteur van Het stikstofweb
‘Ik kom net van een Europese stikstofbijeenkomst in Finland en daar waren bijna alle Nederlanders het er wel over eens: de minister heeft een deel uit het rapport gebruikt en andere cruciale informatie niet. Ik begreep bijvoorbeeld dat Arthur Petersen nog heeft gewaarschuwd dat áls je kiest voor een ondergrens van 1 mol, je dan wel fikse andere maatregelen moet nemen om de depositie te verlagen. Maar Wiersma heeft er voor gekozen dat niet mee te nemen – een klassiek geval van cherrypicking.
‘Wiersma heeft het rapport inderdaad laten reviewen; het geheel is inmiddels openbaar gemaakt. Daaruit blijkt opnieuw dat de genoemde ondergrens van tussen de 1 en 35 mol niet wetenschappelijk te onderbouwen is en dat reviewers denken dat dit niet bij een rechter standhoudt.
‘En terecht: de Nederlandse overheid heeft inmiddels al vele geitenpaadjes bewandeld in dit dossier. Dat begon al met de PAS-regeling uit 2015, onder het motto: we gaan stikstofrechten uitgeven en dan later compenseren. Dat is helemaal misgegaan. Rechters zijn intussen steeds strenger geworden, in het voordeel van de natuur. Het is belangrijk dat we nu een keer in actie komen in plaats van de boel uit te stellen. Daar is iedereen bij gebaat.’
Marc Veldhoen, hoogleraar immunologie in Lissabon
‘Toen de coronapandemie uitbrak in 2020 woonden er in Nederland opeens zeventien miljoen virologen en immunologen. Cherrypicking was toen, en is nu nog steeds, aan de orde van de dag. Hordes mensen grepen individuele onderzoeken aan om vaccins in een kwaad daglicht te stellen. Klimaatwetenschappers zeiden toen regelmatig tegen mij: nu voel je ook eens waar wij al jaren mee te maken hebben.
‘In zekere zin doet iedereen natuurlijk aan cherrypicking, ook wetenschappers. In de introductie van een publicatie behandel je studies die je eigen onderzoek ondersteunen. Logisch. Maar in de wetenschap ga je nooit af op één artikel. In de publieke ruimte is dat heel anders en met de opkomst van open access – waar ik op zich een voorstander van ben – kan iedereen opeens lezen wat er gepubliceerd wordt of in preprint is.
‘Ik geef mijn studenten steevast een opdracht waarbij ze bewijs moeten zoeken bij een onzinnige theorie. Dat lukt altijd en is heel leerzaam. Zelf probeer ik op sociale media ingewikkelde immunologische studies – bijvoorbeeld naar vaccinatieschade en waarvan ik weet dat mensen ermee aan de haal gaan – te duiden. Om wat tegenwicht te bieden.’