Wereldwijd is een beweging gaande om rechten aan natuur te geven om effectiever te kunnen optreden tegen de achteruitgang van biodiversiteit. Is dat ook voor gemeenten haalbaar en nuttig?
Robert Baayen, onderzoeker bij Wageningen Environmental Research
‘Gezien de teloorgang van natuur en biodiversiteit snap ik die behoefte om rechten te geven aan natuur, en ik ging dan ook graag in op het verzoek van de gemeente Eijsden-Margraten om te onderzoeken of de gemeente rechtspersoonlijkheid kan toekennen aan haar natuur, privaatrechtelijk of bijvoorbeeld in de vorm van een publiekrechtelijk ‘natuurschap’ naar analogie van een waterschap. Maar daarvoor zou een wetswijziging nodig zijn, dus dat is voor een gemeente momenteel buiten bereik. Er zijn meer manieren om rechten aan natuur te geven, maar in ons rapport Mogelijkheden om rechten van de natuur vorm te geven in de gemeente Eijsden-Margraten pleiten we voor een andere benadering: benut de Omgevingswet. Dan kun je voor natuur en landschap bijna evenveel bereiken als wanneer je rechten aan natuur zou toekennen.
‘De Omgevingswet, waarin onder meer de Europese Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn verwerkt zijn, verplicht overheden tot natuurbescherming. Het grote probleem is dat de wet niet voldoende wordt geïmplementeerd en gehandhaafd. Daarbij helpt het niet vanzelfsprekend om rechten aan natuur geven. Daar kan de overheid zich ook weer van wegdraaien.
‘De koninklijke weg voor gemeenten is om eerst de mogelijkheden van de Omgevingswet goed te benutten. Dat is praktisch en concreet, blijft binnen bestaande kaders en brengt geen juridische en financiële risico’s met zich mee. De Omgevingswet biedt gemeenten meer ruimte voor eigen beleid ten aanzien van natuur- en landschapsbescherming dan er voorheen was, en dus ook meer verantwoordelijkheid, zo blijkt uit de Memorie van Toelichting bij de Aanvullingswet natuur op de Omgevingswet. Gemeenten kunnen natuur- of landschapsmonumenten instellen, eigen aanvullende stikstofregels opstellen of zones rond natuurgebieden beschermen. Een goede optie is om de rol van gemeentelijke adviescommissies ten aanzien van natuur en landschap te versterken. Die kunnen dan de natuur een stem geven in de gemeentelijke beleidsvorming; dat is een belangrijke kans voor de natuur.’
Tineke Lambooy, hoogleraar ondernemingsrecht aan Nyenrode Business Universiteit
‘Ondanks de natuurbeschermingswetten die we hebben, leert de praktijk dat de natuur vaak het onderspit delft. Daarom vragen veel gemeenten zich af of ze de natuur binnen hun grenzen beter kunnen beschermen door aan de lokale natuur rechten of rechtspersoonlijkheid te geven, en hoe ze dat kunnen doen. Daar zijn verschillende mogelijkheden voor.
‘Een gemeente kan niet een nieuwe rechtspersoonsvorm in het leven roepen, zoals een ‘natuurrechtspersoon’, een ‘natuurschap’ of een ‘ecologische rechtspersoon’. Daarvoor is de nationale wetgever aan zet. Een gemeente kan wél aan een bestaand rechtspersoon, zoals de Vereniging Natuurmonumenten, het recht geven om namens een bepaald natuurgebied als stakeholder deel te nemen aan gemeentelijke beslissingstrajecten die de natuur kunnen raken. In een Verordening of Besluit kunnen deze participatierechten worden uitgewerkt, waaronder toegang tot informatie en adviesrecht. Ook kan een gemeente een natuurgebied of de natuur in de gemeente in een nieuwe stichting onderbrengen en aan die stichting het recht geven om namens de natuur als stakeholder op te treden. Een dergelijke stichting kan als rechtspersoon ook een bijdrage leveren aan de handhaving van natuurbeschermingswetten.
‘Andere opties voor een stem van de natuur worden gevonden in de Gemeentewet. Deze wet biedt bijvoorbeeld aan de gemeenteraad de mogelijkheid om een natuurcommissie in te stellen.
‘Bij besluitvormingstrajecten in een gemeente spreken de politieke partijen zich uit en ook economische belanghebbenden laten graag van zich horen. Als de lokale natuur rechten heeft of een stem krijgt, komt die op een expliciete manier aan de beslissingstafel om de intrinsieke natuurbelangen in zo’n traject te vertegenwoordigen. Die stem ontbreekt nu. Voor gemeenten die natuur beter willen beschermen is het dan ook zeker zinvol om na te gaan welke mogelijkheden zij hebben om rechten aan natuur te geven dan wel de natuur een expliciete stem te geven, bovenop een goed gebruik van de Omgevingswet. De Stichting Rechten van de Natuur en mijn onderzoeksteam stellen een leidraad op voor gemeenten die natuur een stem willen geven; die komt binnenkort uit.’