Ratels, roffels en stereotiepe strofen; het is een kleine greep uit de berg begrippen die de nieuwe vogelzangcursus Wat zingt daar? introduceert aan de ornitho-leek. Vogelzangspecialist Henk Meeuwsen en vogelboekenschrijver Dick de Vos begeleiden de cursist in verschillende, strak opgemaakte online modules langs de ‘natte klanken’ van de zwarte mees, de ‘Vijfde van Beethoven’ gezongen door de geelgors, het geknisper van de zwarte roodstaart en minstens vijftig andere fluitende, tsjirpende, roepende en kwetterende gevleugelde bewoners van Nederland. 

Dat Meeuwsen een diepgewortelde passie heeft voor vogels en hun zang is zonneklaar: vrijwel alle geluidsopnames die langskomen in de cursus heeft hij zelf met zijn microfoon opgenomen in stad en natuur. Ook De Vos is duidelijk op zijn plaats als cursusmaker. Hij schreef al meerdere boeken over het onderwerp en ontwikkelde daarvoor een zangsleutel voor het determineren van soorten – een handig hulpmiddel voor de online cursist.

Met haast chirurgische precisie ontleden de onderwijzers elk toontje en geluidje dat verschillende soorten voortbrengen. Start het riedeltje met een dalende of stijgende toon? Hoeveel seconden duurt de pauze tussen de deuntjes? En gooit de soort er nog wat opsmuk bovenop, zoals een flinke ratel of vinkenslag? 

Sonogram

Als vogelzang(her)kenner in spe hoef je gelukkig niet enkel op de oren te bouwen. De docenten maken elke roep of lied zichtbaar met een sonogram: een grafische weergave waarmee in een oogopslag te zien is op welk moment in het vogelconcert op welke frequentie wordt gezongen. Atonaal geroep worden zo ruwe, dikke banden, terwijl fijne fluittonen als even verfijnde lijntjes zijn weergegeven. Zeker voor de analytisch aangelegde cursist vormt de combinatie van audiofragment met visuele ondersteuning een dankbaar handvat om snel chocola te maken van de onderlinge muzikale verschillen tussen vogelsoorten.

Want: hoe vallen het goudhaantje en zijn auditief haast gelijke neef de vuurgoudhaan uit elkaar te houden? Meeuwsen legt uit dat terwijl de eerste een ritmisch golvende fluit heeft, de vurige variant een versnellend sisisisisisisi voortbrengt. Hij drukt op de startknop van het bijbehorende audiofragment, en inderdaad valt er wat te zeggen voor zijn toelichting. Dan wijst de leerkracht op het sonogram. En waarachtig: de noten van de goudhaan golven door de grafiek heen, terwijl die van de vuurgoudhaan al versnellend dichter op elkaar komen te staan. Deze bolvormige beestjes onderscheiden blijkt ineens een eitje.

Enige voorkennis van de soorten zelf is niet nodig. Naast de gedetailleerde ontleding van elk mogelijk vogelgeluid, putten de heren gedurende de cursus ook continu uit hun schijnbaar eindeloze schat aan vogelaarkennis. Voor elk zonet beluisterd kwetteraartje, weten zij haarfijn op te noemen op welk moment van de dag en in welk jaargetijde men het dier kan verwachten tegen te komen, waar deze zich dan hoogstwaarschijnlijk op zal houden – boven in een boomtop, onder een braamstruik, of misschien toch in een oude boerenschuur – en aan welk gekleurde staartje of verenkleed ze te herkennen zijn. 

Verwacht niet dat je na een paar uur stampen vijftig verschillende soorten vogelzang uit elkaar kunt houden; net als elk andere ‘taalcursus’ vereist dit leertraject een flinke tijdsinvestering en constante herhaling. Waar je wel op kan rekenen, is dat je al na enkele lessen met meer verwondering zult lopen – en luisteren – door berm, bos of binnenstad. Opeens hoor je een braamsluiper in de bosjes met zijn kenmerkende ratel aan het eind, een luid op een boom roffelende zwarte specht, of een van de vele vogels met bondige melodieën die ze steeds maar weer herhalen na korte tussenpozen: typisch een stereotiepe strofenzanger!

Cursus Vogelzang – Wat zingt daar? | Henk Meeuwsen en Dick de Vos | € 49 voor twee jaar toegang tot online cursus, inschrijven via tinyurl.com/cursusvogelzang