
Hoewel maar weinig mensen ze mooi vinden, is het aantal zonneparken in Nederland onstuimig gegroeid. Over hun waarde voor natuur valt te steggelen, al zijn er aanwijzingen dat zonneparken een novel ecosystem vormen.
‘Er is altijd weerstand tegen grootschalige zonneparken, maar er is ook de noodzaak om de transitie naar duurzame opwekking van energie te maken. Dat geldt zeker voor de provincie Groningen, die een voortrekkersrol wil spelen in de productie van wind- en zonne-energie op land. Dat is zeker een drijfveer om onderzoek te doen naar langdurige ecologische effecten van zonneparken’, zegt ecoloog en akkervogelexpert Raymond Klaassen van de Rijksuniversiteit Groningen. Onder zijn leiding startte eind 2022 een vijfjarig onderzoek naar de impact van zonneparken op natuurwaarden, mede gefinancierd door de provincie Groningen en zonneparkontwikkelaar Novar.
Akkervogels
‘Als akkers plaatsmaken voor zonnepanelen vraag ik me natuurlijk af wat dat betekent voor akkervogels’, zegt Klaassen. Het onderzoekproject is bewust breder opgezet: in vijftien zonneparken en referentiegebieden in Groningen brengen Klaasen, PhD-student Sylvia de Vries en meerdere studenten de bodem, flora, insecten, zoogdieren en vogels in kaart. Inmiddels zijn al twee tussenrapportages verschenen, waarbij onderzoekers in de zonneparken Buinerveen (41 hectare), Midden-Groningen (117 hectare) en Vlagtwedde (120 hectare) keken naar de biodiversiteit aan broedvogels, dagvlinders, muizen en vegetatie en bij de zonneparken Stadskanaal (83 hectare), Duurkenakker (52 hectare) en (wederom) Midden-Groningen specifiek naar loopkevers. ‘De overkoepelende conclusie is toch wel dat zonneparken meetbaar een positief effect hebben op de biodiversiteit. Er komen meer soorten planten, insecten, muizen en vogels voor’, vertelt Klaassen. ‘Dat komt natuurlijk mede omdat op referentiegebieden intensieve landbouw wordt bedreven en die dus arm zijn aan biodiversiteit. In zonneparken treffen we meer biodiversiteit aan, maar die winst zit vooral in de randen en andere ruige plekken binnen de parken.’ Een belangrijke kanttekening is dat niet alle akkervogels door zonneparken worden aangetrokken. ‘De veldleeuwerik, kievit en gele kwikstaart broeden vrijwel niet in zonneparken en voor deze belangrijke doelsoorten van natuurbescherming vormen de parken in hun huidige vorm dus juist een bedreiging. Je wint witte kwikstaartjes, maar verliest de gele. Daarom pleiten we ervoor bij de inrichting van parken meer ruimte te bieden aan natuur, maar ook compensatiepercelen te realiseren, die geschikt zijn voor akkervogels en andere soorten van het open landschap’, zegt Klaassen. Die aanbeveling krijgt een positief onthaal bij David de Jong, marketingmanager van zonneparkontwikkelaar Novar. ‘Toen wij begonnen met de aanleg van zonneparken was er nog nul komma nul aan data over effecten op de natuur. Het produceren van groene stroom blijft onze prioriteit, maar we willen ook graag ecologische meerwaarde creëren op onze zonneparken. We zien dit onderzoeksproject als een optie om onze stroomopwekking nog groener te maken’, aldus De Jong.
Volgens Klaassen zijn zonneparken te beschouwen als een nieuwe habitat of novel ecosystem. ‘De condities binnen zonneparken zijn uniek en niet vergelijkbaar met andere habitats. Dat zie je bijvoorbeeld zowel terug in de vogels als de loopkevers die er voorkomen. Onder de panelen is veel schaduw en een relatief vochtige grond, maar het ontbreekt aan een humuslaag, waardoor je er toch maar weinig bossoorten vindt. In een zonnepark ontstaat een andere biodiversiteit dan er voorheen op die plek voorkwam. De loopkevergemeenschap die er voorkomt bestaat uit unieke combinaties van soorten – soorten die elkaar normaal niet altijd tegen zouden komen.’
Randen
Verschraling en natuurvriendelijk beheer en inrichting van zonneparken is de belangrijkste factor voor het bevorderen van biodiversiteit, vindt ook de Wageningse vegetatie-expert Friso van der Zee, die al zo’n tien jaar projecten over zonneparken coördineert. ‘De biodiversiteit zit nauwelijks onder de panelen, maar vooral in de randen en er tussenin. De grootste winst wordt behaald doordat er geen bestrijdingsmiddelen meer worden gebruikt, er niet wordt bemest en er weinig verstoring op de parken plaatsvindt. Door te verschralen met maaien en afvoer of door drukbegrazing, waarbij je schapen korte tijd intensief laat grazen en dan weer weghoudt, kun je op de klassieke manier echt kruidenrijk grasland terugkrijgen. Dat is heel wat anders dan even een kruidenrijke graszaadmengsel uitstrooien, de vegetatie met een klepelmaaier mishandelen of een paar schapen het park injagen’, stelt Van der Zee.
Hij signaleert dat in de beginjaren veel boeren insprongen omdat een zonnepark de grondeigenaar tot wel 7.000 euro per hectare per jaar opleverde. ‘Dat zijn opbrengsten die je met geen enkel gewas kunt behalen en dan was er ook nog eens de trend om een perceel steeds voller met panelen te zetten.’

Oost-west
Uit Wagenings onderzoek naar bodemkwaliteit en vegetatie bij 25 Nederlandse zonneparken uit 2021 blijkt dat oost-westopstelling van panelen de slechtste resultaten levert voor biodiversiteit: er groeit dan bijna niks; hooguit wat brandnetels, kleefkruid en bramen. Een opstelling van de panelen op het zuiden, met minstens twee meter ruimte tussen de rijen panelen, levert al veel meer biodiversiteit op. De biodiversiteit aan planten blijkt volgens dat onderzoek ook sterk te verschillen tussen de onderzochte zonneparken. Het gemiddeld aantal aangetroffen plantensoorten is 68, iets meer dan het aantal soorten van een soortenrijke wegberm. Het hoogste aantal soorten is aangetroffen op zonnepark De Kwekerij in het Gelderse Hengelo. ‘Dat is een uniek project, opgezet zonder winstoogmerk en met een hek eromheen dat overdag open staat’, vertelt Van der Zee. ‘Het is opgezet als toegankelijk natuur- en wandelpark, met speel- en recreatieplekken. Een voorbeeld dat navolging verdient.’
Hij wijst er ook op dat in 2025 onder leiding van collega-ecoloog Karen Krijgsveld het kwaliteitslabel EcoCertified Solar Parks is gelanceerd, waarmee zonneparken hun ontwerp, beheer en effect op natuurwaarden en bodemgezondheid kunnen laten toetsen. Energietuin Lindelaufer Gewande (17 hectare) in het Limburgse Voerendaal kreeg in januari 2026 als eerste dit label uitgereikt.
Verbod
In 2012 pionieerde de coöporatie Deltawind bij Ouddorp aan Zee met het eerste Nederlandse grondgebonden zonnepark bij Windpark Battenoert op Goeree-Overflakkee. Volgens onderzoek van het Kadaster is dat aantal in 2023 gegroeid tot 562 zonneparken, met een totale oppervlakte van 3.621 hectare. Hiervan ligt 44 procent langs (spoor)wegen, was 60 procent 5 jaar daarvoor nog landbouwgrond en wordt 0,12 procent van het totale oppervlak landbouwgrond gebruikt voor zonneparken. De opmars aan zonneparken op landbouwgrond is inmiddels vrijwel tot stilstand gekomen, mede door het verzet van de BoerBurgerBeweging tegen ‘zon op land’. Sinds 1 januari 2024 bestaat er een de facto verbod op de uitrol van zonneparken op landbouwgrond, doordat na overleg met provincies, gemeenten en waterschappen de voorkeursvolgorde in de zogeheten zonneladder wordt vastgelegd in omgevingsverordeningen. In die ladder staan daken, bebouwde locaties en infrastructurele werken bovenaan en komt landbouw- en natuurgrond pas als vierde en laatste trede in aanmerking voor grootschalige plaatsing van zonnepanelen. Dit zorgde er mede voor dat drijvende zonnepanelen nog meer in beeld kwamen. Die hebben als pluspunt ook een efficiëntere en stabielere opwek van energie door natuurlijke koeling van de zonnepanelen door onderliggend water. Bovendien liggen beoogde wateroppervlakken als zandwinplassen, vloeivelden en spaarbekkens vaak niet in het zicht van burgers. Inmiddels verschenen in zandwinplassen bij Westerwolde (Zonnepark Sellingen, 77 duizend panelen) en Zwolle (Zonnepark Bomhofplas, 72 duizend panelen) al drijvende zonneparken die tot de grootste van Europa behoren.
Bij zulke parken wordt meestal vermeld dat ze aandacht hebben voor ecologie en biodiversiteit, door afstand te behouden tot oevers en gebruik van lichtdoorlatende panelen. Voor vergunningverlening voeren ecologische bureau’s quickscans flora en fauna uit, maar er is nog weinig onderzoek naar langetermijneffecten van drijvende zonneparken. ‘Over de ecologische impact van zonneparken op binnenwateren is veel minder bekend dat van zonneparken op land’, bevestigt aquatisch ecoloog Emma van Veenendaal die bij Deltares promotie-onderzoek naar dit onderwerp doet. Ze heeft net het eerste onderzoek afrond bij de drijvende zonneparken bij Oudeharske. Hier drijven in totaal 55 duizend zonnepanelen die negenduizend lokale huishoudens van stroom voorzien. Uit de – nog niet gepubliceerde – metingen van Van Veenendaal blijkt dat er onder de panelen sprake is van iets hogere watertemperaturen, lagere zuurstofconcentraties en een lagere primaire productie. Van Veenendaal benadrukt dat er in de metingen geen duidelijke verschillen in stratificatie tussen open water en onder de panelen naar voren komen. ‘De diversiteit van het fytoplankton verschilt niet tussen open water en onder de zonnepanelen’, zegt Van Veenendaal. ‘De gemeten verschillen zijn nog lastig door te vertalen naar effecten op het voedselweb en de visstand.’
Water
Van Veenendaal wijst erop dat een hoge bedekkingsgraad van zonnepanelen grote invloed kan hebben op het ecosysteem: ‘Een bedekking met 50 procent is al enorm veel.’ De komende jaren wil Deltares Zonnepark Oudehaske gebruiken als een soort modelmeer voor de meerjarige ecologische impact van ‘zon op water’. Van Veenendaal wijst er nog wel op dat ‘elke plas uniek is’ en ‘je resultaten van een meer van 25 meter diep niet zo maar kunt doortrekken naar een meer van 6 meter diep.’
Verzet tegen parken komt nu vooral van omwonenden, watersporters en natuurbeschermers. De Sportvisunie – de belangenvereniging van zo’n zevenhonderdduizend aangesloten sportvissers – stelt dat het aanleggen van drijvende zonneparken botst met de zonneladder. ‘De toekomst van zonnepanelen ligt op daken – niet op water’, staat in hun dossier ‘Nee’ tegen drijvende zonneparken. Samen met lokale hengelsporters trekken zij onder meer ten strijde tegen vergunningverlening en boekten in 2025 een mooi succes. Rechtbank Midden-Nederland zette een streep door de omgevingsvergunning voor de aanleg van een drijvende Zonne-eiland van 50 hectare (100 voetbalvelden) in de Haarrijnseplas bij Utrecht, vanwege fouten in het welstandsadvies.
Dit jaar richt de Sportvisunie haar pijlen op de plannen voor Zonnepark Beiler-Stroom op de voormalige zandwinplas Mussels in de gemeente Midden-Drenthe. Dit is nota bene een initiatief van een BV van grondeigenaar Staatsbosbeheer, terwijl de Sportvisunie de visrechten bezit. ‘De tender omschrijft de plas als een industriële plas, waardoor het op trede drie van de zonneladder staat. Dat vinden wij onzin omdat de plas veel natuurwaarden heeft, interessant is voor recreatie en ook een goede visstand bezit, die wijst op een gezond onderwaterleven’, vertelt belangenbehartiger Melvin Scholtens van de Sportvisunie. Volgens de offerte van Staatsbosbeheer heeft de diepe plas een ‘relatief lagere natuurwaarde dan natuurlijk gevormde plassen’. Daarnaast vermelden ze fijntjes dat de opbrengsten van het zonnepark voor ‘100 procent naar de vergroening en instandhouding van natuur in de omgeving gaat’.
Excursie naar Zonnepark Roodehaan
Novar en RUG-onderzoekers Raymond Klaassen en Sylvia de Vries bieden Bionieuws-lezers de kans om een kijkje te nemen op:
Zonnepark Roodehaan
(direct bij Winschoterweg 11, 9723 CG Groningen)
dinsdag 16 juni 2026, 14.00-15.30 uur
Meld u voor deze excursie aan via https://www.novar.nl/aanmelden-excursie-zonnepark-roodehaan/. Er is plek voor maximaal vijftig NIBI-leden, op volgorde van aanmelding.
