Wat begint met een ogenschijnlijk vreedzame machtswissel, mondt uit in een gewelddadige breuk binnen de grootste bestudeerde chimpanseepopulatie ter wereld. Onderzoekers reconstrueren hoe sociale spanningen ontsporen in moorddadige conflicten tussen rivaliserende groepen.

In 2015 gebeurt er iets opmerkelijks in de Ngogo chimpanseepopulatie in het Kibale National Park in Oeganda. Alfaman Miles draagt de dominante positie in de groep over op een andere man: Jackson. Verderop westelijk in het gebied, tonen meerdere andere mannetjes nerveus gedrag. ‘Alsof ze deze machtovername niet zagen zitten’, zegt evolutionair antropoloog Aaron Sandel van de Universiteit van Texas in de Verenigde Staten.

De machtsoverdracht zal het begin blijken van een zelden vertoonde verwijdering tussen het westelijke en centrale cluster van de grootste bestudeerde chimpanseepopulatie ter wereld. Een splitsing die gepaard gaat met bruut geweld. 

In de jaren die volgen, vermoorden mannen van het – kleinere – westelijke cluster zeker zeven volwassen mannen van de centrale groep, veertien andere raken vermist. Tussen 2021 en 2024 doden ze zeker 17 kinderen. Op basis van netwerkonderzoek en gedragsobservaties beschrijft het team van Sandel de splitsing en het geweld in Science van 9 april.

Netflixserie
Voor wie de Netflix-serie Chimp Empire (2023) heeft gezien, is het duo Jackson en Miles bekend. Als alfa- en bètaman van de centrale groep spelen ze een hoofdrol in het vierluik. Kijkers van die serie weten ook hoe het met de uit het westelijke deel afkomstige Jackson afloopt: niet goed.

De Netflixserie zoomt in op de periode na de definitieve splitsing in 2018 en toont op indringende wijze hoe mannelijke apen van de westelijke groep ‘op patrouille’ gaan – feitelijk op oorlogspad. In 2021 takelen ze Jackson zo toe dat hij kort erna overlijdt. Een ander mannetje, Peterson, houdt Jackson gezelschap tot kort voor zijn dood, maar verdwijnt twee weken later.

De moord op Jackson kan nog worden gezien als een afrekening, maar juist nadat in 2018 alle banden verbroken zijn, verloopt geen enkel contact tussen de groepen nog zonder geweld.

Tweehonderd individuen
Een bijzondere samenloop van omstandigheden lijkt de breuk te hebben veroorzaakt. Er was voedsel genoeg, maar dat was wel ongelijk verdeeld over het gebied. Daarbij was de groep flink gegroeid. Normaal wordt die niet groter dan zestig à zeventig individuen, hier waren het er tweehonderd.

Sociale patronen binnen een chimpanseepopulatie veranderen naarmate de groep groeit, vertelt Edwin van Leeuwen, primatoloog aan de Universiteit Utrecht en niet betrokken bij de studie. ‘Chimps delen voedsel en vlooien elkaar’, zegt hij. ‘Wordt de groep groter dan focussen ze hun aandacht meer op specifieke individuen.’ 

Uit grotere chimpanseepopulaties ontstaan zo meerdere clusters, vertelt Van Leeuwen. ‘Daarbij zie je altijd wel een dynamiek van splitsingen en herenigingen.’

Verslagenheid
Zo’n hereniging lijkt halverwege 2015 op te treden, maar na een toenadering rennen de westelingen weg en jagen de centralen hen op. De verwijdering lijkt versterkt door twee ziekte-uitbraken, waarbij meerdere verbindende chimps overlijden. Vanaf 2018 migreren er ook geen jonge vrouwtjes meer van het ene naar het andere cluster om kinderen te krijgen.

Tijdens deze periode heerst onder de onderzoekers grote verslagenheid. Elk moment kunnen chimps die ze intensief hebben gevolgd – soms al tientallen jaren – omgebracht worden, vertelt promovendus Bas van Boekholt, die in totaal ruim een jaar in het veld observaties uitvoerde.

Hij staat vlakbij wanneer een moeder met een kind uit de centrale groep de patrouille van westelijke mannen hoort naderen. Het lijkt goed af te lopen, tot een jonge westelijke chimp hen ziet en aanvalt. De volwassen mannen storten zich op de babychimpansee. ‘Ineens zie je voor je ogen een baby verscheurd en opgegeten worden’, zegt Van Boekholt. ‘Dan ga je aan het eind van de dag wel depressief terug naar het kamp, ja.’

Evolutionaire wortels
Deze gewelddadige splitsing, schrijft primatoloog James Brooks van het Duitse primatencentrum in Göttingen in een perspective bij het artikel in Science, ‘belicht de evolutionaire wortels van oorlog en vrede.’

Onder antropologen doen meerdere verklaringen de ronde voor het ontstaan van vijandigheid tussen groepen. Volgens de hypothese van ‘culturele kenmerken’ markeren onder meer etniciteit, religie en taal groepsidentiteiten, die leiden tot cohesie binnen én vijandigheid tussen groepen. Die hypothese verklaart echter niet hoe groepen binnen een hechte gemeenschap plots tegenover elkaar komen te staan.

Volgens een andere hypothese ligt de oorzaak in veranderende interpersoonlijke banden en onderlinge rivaliteit. De chimpanseestudie sluit hierbij aan, zegt Sandel. ‘Blijkbaar kan het simpelweg behoren tot een andere groep al genoeg zijn.’

Dynamiek
Sinds het afronden van de studie is de dynamiek tussen de twee groepen verder ontwikkeld, vertelt Van Boekholt. De westelijke groep is inmiddels een stuk groter. Vrouwtjes uit de centrale groep beginnen over te lopen naar het westen. Dat zou je kunnen zien als een positief signaal, maar zo ziet Van Boekholt het niet. ‘Ze lijken te beseffen dat de centrale groep aan de verliezende hand is. De kansen voor hun nageslacht zijn in de westelijke groep simpelweg beter.’